ذبيح الله صفا

214

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

تدبيرى انديشيده بودند بدين معنى كه از دو دريچهء بالاى چرخ دو مرغ سر بيرون مىآوردند و مهره‌يى رويين در طاسى كه زير آن نهاده بودند مىافگندند و چرخ در گردش مىآمد و از آن دوازده تختهء سفيد كه نشان دوازده ساعت بود ، هر ساعت يكى ، مىافتاد و تخته‌يى سياه بجاى آن مىآمد . براى تعيين ساعات شب نيز راه عملى ديگرى در نظر گرفتند بدين معنى كه برابر صفحهء مذكور صفحهء ديگرى با دوازده چراغ وجود داشت كه با گذشت هر ساعت يكى از آنها خاموش مىشد . گذشته ازين براى تعيين روزهاى ماه و بروج و منازل قمر و امثال اينها نيز اسباب خاصى تعبيه شده بود و بر روى هم اين اثر علمى و صنعتى كه به « رصد وقت ساعت » مشهور بود يكى از آثار مهم فنى شمرده مىشد و كار ايجاد آن در سال 725 پايان پذيرفت . ركن الدين محمد در برابر اين مدرسه بنايى بنام بيت الادويه يا دار الشفا ساخت و براى مدرسه كتابخانه‌يى داراى سه هزار مجلّد كتاب ترتيب داد . ركن الدين محمد چندى پس از ساختن مدرسهء خود از جانب سلطان ابو سعيد بهادر سمت قضاى يزد يافت و در همين مدرسه بمسند قضا نشست ( ص 133 - 140 ) و پسر او يعنى شمس الدين محمد ( م 733 ) مدرسه‌يى ديگر بنام شمسيه بنا كرد و موقوفه‌هايى براى آن ترتيب داد و گذشته ازين در ابرقو و اصفهان و كازرون و شيراز و قم و كاشان و ساوه و رى و همدان و قزوين و سلطانيه و تبريز هم مدارس و خانقاهها و مؤسسات خيريهء ديگرى بوجود آورد ( ص 140 - 142 ) - ديگر مدرسه‌يى بود كه يكى از بزرگان بنام ضياء الدين حسين رضى و پسرانش در سال 705 ساختند و كتابخانهء خوبى براى آن ترتيب دادند ( ص 146 ) و ديگر مدرسهء كمال الدين ابو المعالى برهان - الدين لطف اللّه كه بسال 720 بنام مدرسهء كماليه بنا شد و آن را « بيت الادويه » ( داروخانه و شفاخانه ) نيز بود ( ص 147 - 148 ) و ديگر مدرسه‌يى بنام مدرسهء حسينيان كه در سال 726 بنا شد و در قرن نهم هجرى ويران بود ( ص 148 ) و ديگر مدرسهء صاعديه كه خواجه ركن الدين صاعد وزير بسال 762 بنا كرد ( ص 149 ) و ديگر مدرسهء غياثيه از آثار امير غياث الدين على عقيلى كه بسال 767 با موقوفات بسيار ايجاد شد و مدفن